(Jacque Fresco) Sa mga nagdaang taon, naitanong ko sa mga taong kausap ko:
"Sa tingin mo makakarating kaya tayo sa buwan?"
Sagot nila "Mga isang libong taon pa muna."
Tanong ko muli "Nag-aral kaba ng siyensiya ng paglipad?" - "Hindi."
"Eh paanu mo naman nasabi iyan?" - "Sentido kumon, yun lang."
Kung may sentido kumon tayo, eh di sana walang giyera, kahirapan, gutom
o ang pagkasira ng kalikasan.
Kung makaya nga nating makapagpadala ng tao sa Buwan
sigurado makakaya rin nating lutasin ang mga problema natin dito.
[Jeff Hoffman, retiradong astronota ng NASA] Gaya ng mga bata, nuong ako ay 6 na taon pa lamang
Pangarap ko makalipad sa kalawakan. May sapat na akong edad na,
nuong araw, ang astronota lamang ay sina Flash Gordon at Buck Rogers.
Nagpatuloy ako at heto ngayon, isang propesyunal na astronomo.
Pinalad lang akong mapili para sumama sa unang grupo ng mga astronota.
Matindi ang aming mga pagsasanay.
At siyempre, dadaan ka sa marami at iba't ibang uri ng simulator.
Pero pag aktuwal ka nang nakaupo dun mismo sa raket,
dun mo maiisip "Ay naku, wala na pala ako sa simulator!"
Ang buong sinasakyan namin ay yumayanig mula sa tungtungan nito.
Tapos, may maririnig kang tila ugong mula sa kailaliman.
Sunod nun, ay yuyuko ng bahagya ang aming sinasakyan.
At habang bumabalik ang sasakyan namin sa pa-tayong posisyon,
biglang kalabog, "Wham!" ang pagsindi ng mga solidong booster.
Grabe ang ugong at napaka-ingay.
At sa loob ng 2 minuto, damang-dama mo ang bugso ng mga pangyayari
lalo pa't naka-upo ka sa loob nun.
Kaya nga napa-kapit ako, iniisip ko sa sarili ko
Woh! Sana lang huwag magka-lasog lasog ang sinasakyan namin.
At yun nga, naging maayos naman ang lahat.
Sa mga oras na iyon, naka-tingin kami sa mga bintana.
Ang dating asul na kalangitan ay naging itim ng kalawakan.
At maa-abot tanaw mo na sa malayo ang baybay ng Africa.
Di ko malilimutan ang pakiramdam ng unang paglipad ko at napa-isip ako:
Wow, nasa kalawakan na pala ako!
Matatanaw mo sa orbito ang paglubog at pagsikat ng araw
16 na beses kada 24 oras.
Habang nasa ibabaw ka ng mundo lumilipad, nawawari mo
ang pakiramdam ng sibilisasyon ng sangkatauhan.
Tuwing ma-araw, masisilip mo ang mga kulay ng liwanag sa mundo.
Matatanaw mo ang mga anyo ng lupa, ng mga kontinente.
Maraming magagandang makikita tuwing ma-araw.
Kasama rin sa matatanaw ang epekto
ng mga gawain ng tao sa planeta natin, at ito'y naka-gigimbal.
At sa loob ng 11 taon ng paglipad sa himpapawid
Saksi ako sa walang habas na pagka-kalbo ng gubat Amazon.
[Rondônia, Brazil 2010] [24 na taon ng pagto-troso]
At sa gabi naman, palagian mong matatanaw ang pagkasunog ng agrikultura
sa buong mundo.
makikita mo rin ang mga pantalan na dahan-dahan nagiging putik.
Tanaw din sa Africa, ang palumpon ng mga puno na umi-impis, taon taon.
Di na mai-tatangi pa ang mga nagawa natin sa atmospera at sa kalikasan.
Lahat ito mauunawaan mo pag nasa himpapawid ka ng kalawakan
at kung ganu na kanipis ang ating atmospera
Samakatuwid, kita na natin itong pagkasira ng kalikasan
sa ating mundo, at tayong may gawa nito,
at ngayon mula sa kalawakan kitang kita ito lahat,
at patunay iyan na hindi na ito pwedeng ipagsa-walang bahala.
Ang planeta natin ay nasasakal na dahil sa ating mga tao.
[Carl Sagan, "Pale Blue Dot", 1994] Ang mundo ay isang maliit na entablado
sa gitna ng malawak na kosmiko.
Isipin natin ang mala-ilog na dami ng dugo
na inihasik ng mga heneral at emperador
upang sa ngalan ng tagumpay at glorya
ay pansamantalang maging mga panginoon
ng mala-tuldok nating daigdig. [Ang mundo mula sa layo na 3.7 bilyon milya]
Isipin natin ang mga karahasang naidulot
ng mga mamamayan ng mala-tuldok na daigdig na ito
sa mga kapwa nito sa kabilang panig ng mundo.
Masdan kung gaano sila ka-pursigido mag-patayan,
kung gaanung ka-alab ang kanilang ngitngit.
Ang ating mga pag-papangap,
ang akalang tayo lang ang mahalaga,
ang delusyon na tayo ay may espesyal na katayuan sa unibersong ito
ay walang kabuluhan kung mamasdan ang ka-buuan ng mundo.
Ang ating planeta ay nata-tangi
sa loob ng malawak at madilim na kawalan na ito.
At isipin mo sa sobrang lawak na ito, malamang walang
tutulong saan man sa kalawakan
para sagipin tayo
sa sarili nating kamalian.
Mula sa "The Venus Project"
Hawak Natin Ang Kapalaran
Dokumentaryo ni Roxanne Meadows, Joel Holt Original na musika ni Kat Epple
Unang bahagi
(Taga-salaysay) Sa unang pagkakataong meron tayong abilidad, teknolohiya
at karunungan na maabot ang kasaganahan sa mundo para sa lahat.
Kailangan na natin mag-bago
yan ay kung nais nating maligtas sa kapahamakan.
Ayon sa 2012 na ulat mula sa UN ukol sa populasyon
mula 7 bilyon lolobo ito hangang 9 na bilyon sa 2040.
Hihigpit pa ang agawan sa mga likas na yaman.
Sa 2030, ang pangangailangan sa pagkain ay tataas pa ng 50%
ang sa enerhiya ay 45%
at sa tubig naman ay 30%
Nililimas natin ngayon ang likas na yaman ng mundo
ng 50% na mas mabilis sa kakayahan na pa-tubuin itong muli.
kung patuloy ito, tinatayang ka-kain ito ng katumbas pa ng 3 planeta
para lang magkaroon ng sapat na produksiyon sa araw-araw.
Anu ang ika-anim na ekstinksiyon?
Kasalukuyan ba itong nangyayari? Anung dahilan?
Ang mga aktibidad natin sa mundo, di natin akalain
ay nagpapa-bago ng natural na kondisyon ng buhay
at ang epekto ay mabilis at napaka-lawak.
(Taga-salaysay) Gayun pa man, mula sa pagsira ng kalikasan hangang sa giyera,
ang ating lumang sistema ay isang malaking siklo ng kabaliwan,
na mapanganib sa ibat-ibang aspeto.
Talaga bang laging huli na bago tayo kikilos?
Kaya ba ng mga politiko at gobyerno na mang-alaga sa atin?
(Gordon Brown) Ipapaliwanag ko sa inyo.
Magsi-ayos kayo! Ang punong ministro.
(Taga-salaysay) Talaga bang hindi natin kayang pangunahan
at pag-planuhan ang ating kinabukasan?
Talaga bang palpak tayo sa ating kaloob-looban at di natin ito mababago?
(Taga-ulat) Bakit di na lang sila pagbabarilin? - Asinta!
(Taga-salaysay) Lagi natin naririnig na di na mababago ang kalikasan ng tao...
Sabi nga nila, likas daw sa tao yan!
...at ang mga pangit na ugali natin ay likas daw sa atin.
- Panu ba sila titigil sa pagiging kriminal? - Ah, walang kwentang tanong!
Pinanganak na silang mga pusakal at pusakal silang mamamatay.
Ang Puno't dulo ng Pag-uugali
[Henry Schlinger Jr., PhD] Mahirap suriin ang likas na ugali ng isang tao
kung ikukumpara mo sa estilo ng ibang nilalang.
Ang maliwanag, ang pag-uugali ay nahu-hubog.
Sa tutuusin, tingin ko sa mga tao ay 'mga hayop na nag-aaral matuto' ,
dahil ang pinag-kaiba lang natin sa mga hayop ay nag-aaral tayo.
(Taga-salaysay) Sabihin mang edukado tayo, ang kasaysayan natin ay madugo,
puno ng digmaan,
ingit at suklam...
(sundalong Kano) Sige barilin mo pa
(Taga-salaysay) ...marami pa tayong dapat matutunan.
Kung iisiping mabuti, napakahirap magbulag-bulagan
sa mga kondisyon na kina-lalagyan natin ngayon.
Kahit ang kultura natin hindi rin tayo naisa-ayos.
Hindi nito alam anu-ano ang mga dahilan ng ugat ng ugali ng mga tao.
Kaya naman, nag-imbento sila ng sariling konsepto
at ini-hasik ito sa bawat ugali ng tao
at tapos sasabihin nilang likas sa tao yan.
Dun sila nagka-mali.
Sa ngayon maraming teknolohiya ang pwede nating gamitin.
Sa tingin ko nga iniisip ng mga tao na teknolohiya ang mag-liligtas sa atin.
Totoo namang malaking tulong ang teknolohiya sa atin.
- Hahanap ka ng pa-parkehan ng motor - Ayun at kita mo agad ang paradahan.
Minsan nakakabuti; minsan naman ay nakakasama.
(Taga-ulat) Ang mga drone ay in-armahan na ng mga missile...
Gusto mo ba magka-pera sa pagiging espiya?
May isa pang teknolohiya na kailangang kailangan natin
kung gusto talaga nating magbago at iyan ay ang teknolohiya ng pag-uugali.
Ang siyensiya ng pag-uugali ay kailangan magamit sa araw-araw na buhay,
gaya ng pag-gamit sa pisika, kemistri at bayolohiya.
Ito ang nawawalang sangkap sa ating kultura.
At ito ang pinaka-mahirap sa lahat dahil
salungat ito sa naka-ugalian at matandang ka-alaman tungkol sa sarili.
(Taga-salaysay) Ang pag-aaral sa pag-uugali ng tao kagaya ng
pag-aaral sa iba pang mga pisikal na bagay
ay magbibigay liwanag sa atin tungkol sa ugat at dahilan kung bakit
nga ba naging ugali natin ang mga ugali natin ngayon.
Lahat ng siyentipiko ay nagsisikap na masigurong ang kanilang mga pag-aaral
ay sistematiko at maayos. Kung hindi, hindi ka pwede maging siyentipiko.
Ang mga siyentipiko sa pag-uugali ay naniniguro naman na ang asal ng tao
at ng iba pang organismo ay may maayos at tamang basehan.
Kung ang ugali ay walang basehan ay papatak na
wala itong relasyon sa ating pinagmulan o pinagdaanan.
Tingin namin hindi ito ganun; sa aming pag-suma
ang ugali ng tao ay bahagi ng kalikasang pinagmulan natin.
(Taga-salaysay) Ang ugali ng tao ay may basehan at rason gaya ng lahat ng bagay.
Ang bulaklak ay hindi basta na lang na-aakit sa sikat ng araw.
Ang araw mismo ang nag-papasunod dito sa pamamagitan ng
pag-inat ng sinag ng araw sa balat ng bulaklak.
Ang bangkang de layag ay di gagalaw kung walang hangin.
Ang mga halaman hindi basta tumutubo. Pinapatubo sila
ng sikat ng araw, lupa, tamang temperatura at iba pa.
Lahat ng bagay ay may impluwensiya sa iba pang bagay.
Maging ang tao ay nahuhubog din ng iba pang mga bagay.
Tanda mo nung bata ka pa, sabi ng nanay mo "tasa, lamesa, ilaw
papa, mama" paulit-ulit hangang sa natutunan mo ito lahat.
Kahit ang galit ay pwedeng matutuhan.
(Taga-ulat)... habang ang ideyolohiya ng galit at pagmama-taas
ay itinuturo sa mga susunod na salin-lahi.
Pwede kang palakihin na may galit sa mga Afro-amerikano.
O kaya ay turuan magalit laban sa mga Hudyo, Swiso, o ibang tao.
Galit ako sa mga Pinoy.
Galit ako sa mga Mehikano.
Kinamumuhian ko silang lahat!
Pwede nga tayong magpalaki ng batang Hudyo at turuan ito ng kultura ng Nazi.
Tingnan mo paglaki niya isa siyang magaling na Nazi.
Ang pangunahing dahilan?
(Taga-salaysay) Ang mga mekanikal na proseso ay naka-salalay rin sa iba pang proseso.
- Anu yan anak? - Eroplano
Paanu lumilipad iyan? sa elesi ba?
- Hindi naman gagalaw ang elesi kung walang motor, diba?
- Ah, eh di motor pala? - Pero ang motor kailangan ng gasolina.
- Eh di ibig sabihin, gasolina nagpapalipad diyan.
- Parang ganun, pero kung walang spark plug
at walang hangin, hindi sisindi ang gasolina.
- Kung ganun spark plug at hangin pala?
- Yan ang akala mo pero kahit pa meron ka niyan lahat,
kung wala ka naman kontrol sa pakpak ng eroplano
hindi rin ito lilipad.
- Eh di pakpak at kontrol pala ang magpapalipad diyan, tama ba?
- Naku anak, lahat sila kailangan para lumipad ito. komplikadong makinarya ito.
Lahat ng ito ay kailangan para lumipad ang eroplano ng maayos.
Parehas lang ng iba pang teknolohiya at gaya rin ng ugali ng tao.
- Lahat pala kailangan para lumipad yan. - Sakto, tama ka anak!
(Taga-salaysay) Gaya ng makinarya, ang ating mga ugali ay iba-iba
at walang isang simula.
Sa Diyos tayo galing parehas- mabuti man at masama, yan ang masasabi ko.
(Taga-salaysay) Ang ating mga ugali ay binubuo ng maraming elemento
at maraming karanasan.
Hindi pare-parehas ang mga tao, kahit pa parehas sila ng kinalakihan.
Kaya nga may nagsasabing mga tao na
"Yung 3 kong anak, ako lang nagpalaki sa iisang lugar
pero ng magsipag-laki ay iba-iba naman ang ugali."
Kung ganyan na sinasabing parehas ng pinaglakihan,
baka ibig nilang sabihin sa loob ng iisang bahay lang.
Di totoo yung sinasabing 'iisang pinaglakihan.'
Kung mayroon kang 2 anak, yung isa 4 na taon at lagi mo itong kalaro,
yung isa naman 7 taon andun nakatayo lang at nakasimangot.
Sasabihin mo "Bakit anak?" at yung bata ganun na lang.
Eh pinapa-selos mo at ingit. Ganun ang nangyayari. Duon nagsi-simula.
(Dr. Schlinger) Mula sa siyentipikong pananaw, ang kapaligiran ay binubuo
ng mga pangyayari sa araw-araw na pagkakataon
sa loob at labas ng ating pamumuhay.
Samakatuwid, ang kapaligiran ay patuloy sa pag-agos, pag-usad.
Ngayon, yakapin mo pareho ang dalawa mong anak sa iyong kandungan.
At sabihin mo "Mahal ko kayong dalawa."
Huwag ka magkaroon ng paborito, parehas mo silang kalaruin.
Pag sinabihan mo yung isa "Pwede ka manood ng sine
pero itong isa di pwede kasi di nag-aral maige",
baka madulas yang isa sa hagdan, ikatuwa pa nung isang napagalitan.
Hindi dahil sa masama kang tao, kundi dahil nai-isip mo na inapi ka.
(Taga-salaysay) Kahit ang ating pananaw tungkol sa kagandahan
ay dumi-depende sa pansariling tingin,
kung mamasdan maige, ang pananaw sa kagandahan ay
magka-kaiba sa bawat tao sa bawat lugar at panahon.
Sa tingin ko ang pag-suri sa kagandahan ay napag-aaralan din.
Ang gawin mo lang ay suriin ang larawan ng iba't-ibang kultura
na tinuturing nilang maganda para sa kanila.
Mapapansin mo, ang pangit para sa iyo ay maganda para sa iba.
Kahit sa loob ng isang kultura minsan may mga pag-kakaiba parin.
May mga taong nagsusuot ng tanso na pulseras sa leeg nila.
Naiinat nito ang leeg nila pahaba.
tangalin mo ang mga pulseras at maaring mabali ang leeg nila sa haba
pero para sa kanila yun ang maganda.
Sa ibang mga lugar na napuntahan ko,
kung matambok ang puwitan ng isang babae ay tinuturing siyang maganda.
Kung wala nun ang babae ay wala nang kwenta pa.
(Taga-ulat) Ang mga babae pwedeng ikulong hanga't hindi
tumimbang ng 265 lbs. at halos magmukhang manas
para pwede na mag-asawa sa lugar nila.
Alam kong may mga nagsasabi na may henetikong mga dahilan
kung paano natin nahuhusgahan ang kagandahan,
pero sa tingin ko ang pinaka-payak na dahilan kung
paanu nagagandahan ang isang tao sa isang bagay ay nagmumula
sa kanyang pinaglakihang pamumuhay, kapaligiran at kultura.
Kung ma-uso ang mahabang ilong baka gagaya ka rin magpa-haba.
Walang katiyakan kung ano ang maganda at anu ang pangit.
Lahat ito ay nasa isip mo lamang.
Kung maging asawa mo man ang pinaka-magandang babae sa mundo
pero puro sakit ng ng kalooban ang ibibigay sa iyo,
kahit maganda siya, papangit siya sa paningin mo.
(Taga-salaysay) May mga pag-aaral na nagsasabing ang genetiko o lahi
at hindi ang pagpapalaki, ang dahilan ng pagiging kriminal ng isang tao
o ng pagiging mamamatay tao nito.
Kung tanungin mo ang mga tao anu ang dahilan bakit sila
naging doktor, abogado o anumang propesyunal,
sasabihin nila sa iyo na nasa pag-papalaki nila o kinamulatan:
ang impluyensiya ng mga magulang, guro at kaibigan sa kanila.
Walang kinalaman ang dugo ng tatay mong doktor kung bakit ka naging doktor.
(Taga-salaysay) Ang henetiko ay hindi nagbabahagi ng ideolohiya
o kaisipan tungkol sa isang bagay.
Hindi nahuhubog ng henetiko ang ugali natin. Ang henetiko mismo
ang siyang nahubog ng mga kaganapan sa ebolusyon.
Bagkus, ang ugali o karakter pa natin mismo ang nai-porma
ng ating mga kinalakhang kapaligiran.
(Taga-salaysay) Ang ugali ay di pwedeng walang pinag-mulan.
Lagi itong nag-uugat sa ating kapaligiran na kinalakihan.
Gusto ko malaman kung natural bang naakit ang lalaki sa babae,
o ito ba ay natutunan lang?
Kaya naman pumunta ako sa isang isla, ilang taon nang nakalipas.
Ang kakaiba sa mga tao dun sa isla ay wala silang suot na damit.
Pero wala akong nakitang malisyosyo tumingin.
Ang mga batang paslit nakahubad din kung maligo.
Lalaki at babae magkasama.
Walang bastos at nambo-boso sa isla na iyon.
Wala ring mga poster ng mga babae sa kanilang mga dingding
dahil normal sa kanila ang naka-hubad.
Sabi nila sa mga babae "Gusto kita"
At hina-haplos nila ang mga babae ng may pagmamahal.
Hindi nila sinasakmal ang dibdib ng mga babae.
Dito sa atin, laging dibdib ng babae ang pantasya nila
sasabihin pa "Ayun oh, ang laki ng boobs ng babae"
Ang Sisihan
- At sino'ng may mali dito? - Hindi ang mga demokratiko.
- Hindi mo ito kasalanan.
- Ang medya ang mali dito at ang mga republikano.
May mali rin ang mga kompanya ng mga insurance.
- Kapalpakan lahat ito ni Obama!
Ang tradisyunal na paniniwala, na ang bawat tao ay may
kanya-kanyang personal na responsibildad at kalayaan
ay nagpapa-hiwatig rin na ang bawat tao ay responsable sa kanyang ugali
at siyempre, siya rin mismo ang mananagot sa anumang ugali niya.
Ang paninisi natin sa mga tao ukol sa kanilang ugali
ay isa sa mga nakakasirang kagawian
ng ating maka-bago kuno na kultura.
Ang ugali ng tao ay nahuhubog ng kanilang kulturang kinalakihan.
Ito ay tinatag mula sa ideolohiya at paniniwala
na tayo ay malaya; malayang gawin ang anumang naisin.
Ngunit sa siyentipikong pananaw, iba ang lumalabas.
Sa siyensiya, ang ugali ay may simulain at pinagmumulan
kaya nga ang ugali ay mapag-aaralan na maging maayos, maging pino.
Bawat pusakal ay may kasaysayan
kung bakit siya naging pusakal.
Ang bawat sanggano ng New York
ay naging sanggano dahil ka-halubilo nila ay mga sanggano rin.
(Taga-salaysay) Pwedeng mag-parusa ang ating sosyal at legal na sistema.
Ginagawa ang parusa para daw magbago ang tao pero wala
naman silang paki-alam sa kasaysayan ng pinaparusahan
kung bakit siya na-sadlak sa ganuong pamumuhay.
(Reporter sa TV) Mula sa mga kilabot at pusakal na mga preso
hangang sa mga basag-ulo na mga sanggano:
mapanganib na kombinasyon ang nilalaman ng kulungan.
(Taga-salaysay) Ayon sa pagsa-saliksik, ang pag-aaral ay
nagpapa-bago ng kemikal at pisikal na istruktura ng utak.
Alam nating ang talino ng tao ay maraming pinagmumulan
pero ang henetikong namamana ay may maliit lang na epekto
sa kabuuang progreso kung paano tayo natu-tuto.
Walang intsik na pagka-panganak ay marunong agad ng salitang intsik.
Alam mo ba yun? kailangan pa nila mag-aral para matuto ng salita.
Ang mga Pranses ganun din.
Kahit gaanu pang katagal nagsasalita ng pranses ang mga magulang nila
mag-aaral pa rin sila.
Ang kortikong bahagi ng ating utak ay parang lastikong umiinat.
Ang ating mga karakter ay pabago-bago at nakikibagay.
Tayong mga tao ang pinakamagaling na makibagay sa planeta.
Kung mamasdan mo ang kasaysayan ng sang-katauhan sa mundo
ay mapapansin mong natuto tayong makibagay sa
bawat galaw at takbo ng kapaligiran.
Ang pinagka-iba lang ng magnanakaw at ng maestro
ay ang kapaligiran na kinalakhan nila.
(Taga-salaysay) Di tayo basta-basta nagde-desisyon
nang walang payo o basehan.
Ang ating mga inisiip ay hindi basta nag-bago lang dahil gusto lang.
May mga pangyayari kung bakit tayo nagbago ng isip.
- Narinig mo na ba yung mag-kapatid na Wright?
- Di pa.
- Gusto raw nilang gumawa ng lumilipad na sasakyan.
- Kalokohan ang lumilipad na makina.
Eh di binigyan sana sila ng Diyos ng pakpak.
(Hagalpakan ng tawanan)
(Taga-salaysay) Ang ating mga isip ay nababago ng mga pangyayari.
- Ah, nagbago na isip ko!
- Aha, ako rin eh.
Kung pinanganak ka na may utak na mas matalas,
at mas mabilis sa ibang mga utak,
mas mabilis kang magiging diktador
kung pinalaki ka sa diktaturyal na pamamalakad.
Ang utak ay hindi nakaka-kilala kung anu ba ang mahalaga.
Sa umpisa, wala itong mekanismo para kumilala ng ayos at hindi;
mula lamang sa eksperyensya natin nalalaman ang ayos at hindi.
Kung ang paligid na humuhubog sa ating mga kaisipan ay hindi magbabago,
sa kabila ng pinag-sisigawan ng mga makata, pari at mga politiko
paulit-ulit lang na lilitaw ang lahat ng mga ugaling pangit at bulok.
Kung pagbabawalan mo ang mga tao na mangisda sa isang lugar,
pero ayaw mo naman sila bigyan ng pagkain
at kabuhayan ay siguradong hindi ka nila susundin.
Lahat ng batas kailangan naka-angkop sa likas na antas ng pisikal na mundo.
Hindi batas ang pipigil sa krimen, bagkus
lunasan mo ang kondisyon kung bakit may krimen.
(Taga-ulat) Sa ngayon, ang mga mangangaso ng rino ay naka helikopter
at armado pa ng mga lagari at baril pang-patulog.
Ang sungay ng rino ay mas mahal pa sa ginto.
Kung ang mga tao ay walang kabuhayan,
tiyak na gagawin nila lahat para lang mapa-kain ang pamilya nila.
Kahit pa gumawa ka ng batas na bawal magnakaw ng pagkain,
nanakawin nila yan basta mabuhay lang ang pamilya nila.
Anumang isa-batas na hindi angkop sa realidad
ng kapaligiran ay tiyak na masusuway lang.
(Taga-salaysay) Ang mga mabubuting adhikain na pinapangarap nating lahat
ay hindi matutupad hangat may giyera at kasalatan.
[Andrew Bacevich - Boston University] Bakit kung may gusto silang giyerahin
di nila iniisip magkano ang gastos para dito.
Pero, pag ang pag-uusapan na ay papaano
makatulong sa naghihirap ay naku,
bigla silang nagiging kuripot.
(Taga-salaysay) Walang kulturang sumuri tungkol sa ganitong ugali ng tao.
Di sana ay na-kwestiyon nila ang dahilan ng kagahaman,
galit, di pagkaka-pantay at giyera.
Tuturuan ka nilang ilagay sila sa poder.
(Taga-salaysay) Sa kasawiang palad, ang lahat ng sosyedad ay inaralan
tayo na suportahan ang nasa kapangyarihan habam-buhay.
Ika-2 bahagi
Kung isasa-pelikula mo ang kultura natin ngayon para ipalabas
sa susunod na henerasyon, ika-gigimbal nila ang mapapanod.
(Taga-salaysay) Kaya, imbestigahan natin ang mga dahilan
na nagpapa-ikot ng buhay ng mga tao at mga bansa:
Pera,
at ang mga pamantayan, ugali at mga
kahihinatnan nito.
- Anung balita diyan? - Ang stock market ay kalokohan!
- Magkano ba pwede mo utangin? - Di ko alam kung magkano.
- Mahalagang malaman mo... di ba nga, gusto mo bumili ng bahay?
(Taga-endorso) Sino kayo? Kayo ba ay mga propesyunal na buo ang loob
gawin ang lahat para umasenso sa buhay?
(Taga-ulat) ...at lahat ay napatunayang nagkasala ng 10 ulit ng pandaraya.
Hangad ay kumita. Makipag-kumpetisyon.
Ayan ang basehan ng sistemang kapitalismo.
Anu laman ng pitaka mo? Anu sasakyan mo? Anu gusto mong bilhin?
(Reporter) Ang mga kontratista militar ay tuwang tuwa sa napakalaking kinita.
...ng industriya ng giyera-militar at mga kasabwat nito.
Ang mapaminsalang pag-usbong ng lihis na kapangyarihan.
Kung parte ka ng industriyang giyera-militar ay tiyak
ang punto lang niyan ay mas marami pang giyera.
...usapan tungkol sa drones at kung nakakatulong ba ito o hindi...
...walang sibilyan na mapapatay o masasaktan.
[Malakas na pagsabog]
(Tinig sa TV) Karamihan sa mga napatay
ay mga hindi naman importante...
(Tinig) ...At ang kapangyarihan ng salapi ay malawak...
Isang lipas na sistema
at dapat ituring na seryosong usapin.
"Mahirap para sa sina-unang uri ng buhay
ang gumapang ng walang na-dikit na dumi
mula sa pinagmulang lawa ng putik. ~ Jacque Fresco"
Bilang isang parte ng antigong nakaraan
ang pera ay naging mekanismo na lamang ng korapsyon,
kawalan, at kontrol mula sa kamay ng iilang tao.
[Abby Martin, Journalist & Host] Nabahiran nito ang lahat ng bagay.
Ang lahat ng institusyon natin ngayon ay may bahid ng korapsyon ng salapi.
Ang nakaka-mangha lang ay
naging alipin tayo ng sarili nating nilikha,
hindi pisikal, kundi ang isipan natin ang siyang nabihag
ng isang pananaw na gawang-tao lamang.
Talagang lipas na, sa tingin ko wala nang mabuting maihahatid pa ang pera.
"Buti pang walang alam ang mga tao
sa sistema ng mga banko, kung alam lang nila,
bukas na bukas ay may rebolusyon na magaganap."
~Henry Ford, Kompanya ng Ford Motor
(Taga-salaysay) Desperadong maka-raos, marami ang may 2 o 3 trabaho.
Yung iba nakakapag-nakaw, loko o gantso sa kapwa.
...nakaka-lupaypay sa karaniwang tao.
...sakit ng ulo ang renta, kawalan ng trabaho, pambayad sa bahay.
Sa mas malaking antas, ang motibo na kumita
ay naglilikha ng walang-habas na siklo ng pagka-sira.
Ang sakit, polusyon, at ang giyera ay tinuturing na normal.
Para ka tuloy nasa giyerang pang ekonomiya
na di na matapos-tapos.
May mga makapangyarihang tao sa nasa likod ng agawan sa kapangyarihan,
at pabor sa kanila na manatili ang kaguluhan.
(Taga-salaysay) Pero pabor para sa iilang parasitiko na nasa tuktok
ang manipulahin at kontrolin ang pera.
[Dylan Ratigan, Awtor at Host] Ang sistema ng mga banko ay epektibong umaalipin sa mga tao
umaalipin sa mga estudyante, mga institusyon
at sinisipsip nito ang yaman mula sa kanila.
[Karen Hudes, Ekonomista & abogada] Planado nila ang lahat para maging pribado ang mga banko sentral
at mapatawan nila ng interes ang sinuman
para magsipag yaman sila kahit walang ginagawa.
SInong may gawa nito? Grupo sila ng mga taga-banko,
ang Sistemang Reserbang Pederal; yan ay isang pribadong sistema.
At yan isang pribadong banko na pag-aari ng mga pribadong kasosyo.
Huwag kang paloko sa katagang "pederal".
[Erin Ade, Taga-ulat at Host] Gobyerno lang ang nikikinabang sa serbisyo ng mga banko
yun lang ang silbi nila.
Nuong 1913, panahon na pinayagan ni Woodrow Wilson
ang pagsasabatas ng Sistemang Reserbang Pederal
tiyempo namang karamihan sa mga kongresista ay nasa bakasyon.
(Taga-salaysay) At dahil duon ay ibinigay na ang sistema ng banko sentral
sa Sistemang Reserbang Pederal ng Estados Unidos
sila lang ang pwedeng mag-imprenta ng pera ng Reserbang Pederal
o dolyar ng Estados Unidos.
Pinag-sisihan ito ni Presidente Wilson.
Nasambit niyang patapon niyang na-ibenta ang kanyang bansa.
"Ang dakilang bansang industriyal ay kontrolado ng sistema ng pautang.
Ang sistema ng pautang ay nasa kamay ng iilan.
Ang pag-unlad ng mga bansa, lahat ng ating pagpapagod
ay nakasalalay sa kamay ng iilang tao lang.
Tayo ngayon ay may masahol na pamumuno
at may gobyernong sakal-sakal
ng makabagong mundo; mundong pinapaikot ng dikta at dahas
ng iilang grupo ng mga kilalang mga tao."
~ Presidente Woodrow Wilson, 1916
Ang pera ngayon ay walang tiyak na halaga.
Mga numero lang ito na pinapasok sa isang kompyuter;
ganyan tayo gumawa ng pera sa ngayon.
Walang pisikal na basehan; walang suportang anuman.
Ang nagpapa-lutang sa pera ay tiwala na lang
ng isang tao sa gobyerno ng US. anupa't Isang IOU.
(Taga-salaysay) Kapag ang gobyerno ay gumastos ng higit sa nakolektang buwis
at kapusin ito, hindi ito nag-iimprenta ng sariling pera,
hihiram ito sa Federal Reserve ng U.S kapalit ng "bonds"
kung saan ang Fed ang nagtatakda ng interes.
Ang mga korporasyon ay pwede rin umutang sa mga banko.
Madaya ang sistema. Kada matangap na 100 dolyar na "bond",
pwede naman sila magpa-utang ng 10 beses higit dito, o 1000$.
Nilikha nila ang mga dagdag pondo mula sa wala.
walang ginto o anumang basehan para dito.
Kumikita rin ang mga banko mula sa interes sa mga pautang.
Ganito ginagawa ang pera - mula sa isang pirma
ng nangungutang na may pangakong magbabayad..
Ang masama, madalas sobra pa sa utang
ang nababayaran dahil sa pataw ng interes.
Ito ang proseso kung saan ang mga indibidwal,
mga kumpanya at pamahalaan ay nagtatamo ng pera.
Ito ay tinutukoy bilang 'fractional reserve lending'
at ginagamit na sistema sa buong mundo ng pagbabangko
para manatiling nakalubog sa utang ang mga tao at bansa.
Kung magiimprenta ka ng dolyar ng walang basehan, darating ang panahon
diskumpiyado na ang tao sa pera, at iyon ang mangyayari.
Ang sistema ng pagbabanko ay lumilikha ngayon ng panganib
mula sa paglikha ng utang para sa bawat tao.
May panganib na hindi sila maka-bayad ng utang,
ngunit ang panganib na yan ay laging pinapasan
sa mamamayan at sa mismong puhunan.
Tayo ngayon ay nasa isang sitwasyon
ng nalalapit na pag-bagsak ng sistema ng salapi.
Walang nakaka-alam kung kailan ngunit, ang FED
ay nagiimprenta ng dolyar na para bang wala ng bukas.
Parang bang may isang sindikatong namamahala
sa pagmamanipula ng atensyon ng mga tao, kayamanan
at oras upang ma-huthutan sila.
Ganito tayo ninanakawan.
Sinasamsam nila ang ating mga pinaghirapan.
Iyon ngayon ay isa nang lumalaking kanser sa ating lipunan.
Ang mga bangkong ito ay bahagi ng isang sistema
kung tawagin ay "Bank for International Settlements".
Kahit mga negosyante at taga-banko ay hindi maunawaan
itong bangko at kanyang papel, ang BIS.
Hawak nila ang 40% ng mga ari-arian
ng 43,000 kumpanya na kinakalakal sa merkado.
Tumatakbo ng sarili ang bangko. Mayroon itong mga direktor
na 15 gobernador mula sa iba't ibang bangko sentral ng mundo.
...at kinakabig nila ang 60% ng taunang kita.
Pag-aari nila ang mga medya, ang medya naman ang nang-uuto sa atin.
Ang medya ay nagsusulong ng interes ng mga korporasyon at
ng mga may-ari nito na may impluwensiya sa politika..
Mayroong halos 118 lupon ng mga director na naka-upo
sa limang higanteng korporasyon ng medya.
Nanggaling silang lahat sa ibat ibang lupon, gaya ng Monsanto
pabrika ng armas, ng pagkain.
Kapag nagsama-sama ang mga interes na iyan,
malilito kang pakingan kung alin sa mga
sinasabi ng medya ang makabubuti sa iyo.
(tinig sa TV) Patas, balanse.
Kung nais mo malaman sino ang nasa poder, suriin mo kung
sino'ng sumusuporta sa mga kandidato,
hindi kung sino ang bumoboto ng mga kandidato.
Ang ating sistema ay hindi demokrasya.
Ang porsyento ng ating populasyon na bumoboto
ay litiral na mas mababa sa 5% ng populasyon
at sa totoo mas mababa pa sa 1% ng populasyon.
(Dylan Ratigan) Kung ako ang gagawa ng pagpipilian
ng kung ano lang pwede mong kainin
at isusulong ko lang ay cheeseburger o pritong manok,
at sabihin kong demokrasya ito at maaari mong kainin ang kahit anong gusto mo
hangga't ito ay isang cheeseburger o pritong manok.
Ito ba ay demokrasya? Maa-ari kong pagtakpan ito bilang demokrasya
dahil ikaw ang pipili kung cheeseburger o pritong manok.
Pasisikatin ko ang election na ito at palagiang pag-uusapan
kung pritong manok o cheeseburger ba ang aming pipiliin
at magkakaroon ng mga grupo-grupo
ang kontra sa pritong manok at pabor sa cheeseburger
o uutuin ka nila na ang cheeseburger ay magiging
katapusan ng mundo at bakit pritong manok ang magliligtas sa iyo.
(Taga-salaysay) Yung mga may salapi ay silang
gumagastos sa mga taga-sulong at sa mga politiko.
Kadalasan, kahit sinung partido magagamit nila.
[Propesor James Thurber, Host sa TV] Ang kahulugan ng lobiyista sa USA ay isang taong
nagsusulong para sa ibang tao at binabayaran para dito.
(Taga-salaysay) Karamihan sa mga batas natin ay sulat
ng mga korporasyon para sa kanilang kapakinabangan.
(Mamahayag) Nahulaan ni Propesor Gerber na mau-uso ang mga taga-sulong
na sinasabing kumikita ng higit sa $9 bilyon kada taon
kaunting agwat lang sa turismo at gobyerno.
Kung bakit hindi natin mabago-bago ang palakad ay
maraming tauhan ang mga banko sa loob ng kongresso.
(Taga-salaysay) Ang mga taga-sulong ay anduon para manghimasok.
Di sila nagpunta duon para sa demokrasya.
Ang mga pamilya at uring mangagawa ay walang ganitong representasyon
poder o impluwensya para sa kanilang mga pangangailangan.
Ang Citibank man ay may taga-sulong, andiyan ang
Volcker Rule at Dodd-Frank, na literal na sumulat muli
ng Dodd-Frank. Hindi ito isinulat ng sinumang pulitiko
o ng kanyang mga tauhan sa opisina.
Ito'y likha ng mga taga-sulong ng Citibank!
Dinisenyo nila ang sistema para mapalakas, at sa gayun,
matustusan ang kanilang mga sariling espesyal na interes.
Lahat ng bagay sa loob ng taong 2007- 2008
na kinatakutan natin, ang mga palyadong utang, stocks,
ang CDS, at iba pang mga instrumento ng pinansya:
andiyan parin. Nandito pa rin.
Oo, at mas estrikto ang kapital para sa mga bangko
para di sila makapang-lamang, pero kulang pa iyon.
Kung wala tayong isang medya na magbibisto
kung sinong nag-susulat at nagpa-pasa ng mga batas
at para saan ba yan at sino makikinabang,
samakatuwid tayo ay nabubuhay sa isang ilusyon.
[Paul Wright, Awtor] Halos lahat ng batas ng bansang ito ay isinulat ng mayayaman
at ng mga nasa poder at sa tingin ko, sila talaga
ang may kontrol sa lihislatura at
sa mga namumuno sa bansang ito.
Nakakatakot ito kasi
pera lang ang katapat para mai-pasa ang isang batas
na magsisilbi sa iyo at sa korporasyon mo sa paraang nais mo.
Ang mga korporasyong ito ay lusot sa parusa
sa kanilang di mapigil na gawain at pag-dungis sa ating planeta...
Ang pag-saboy ng nakalalasong abo ay
nagbibigay pangamba sa ating tubig inumin
at sa gobyernong namamahala sa industria nito.
Halos walang pananagutan maliban sa iilang
multa dito at doon, yun pang pa-sweldong alipin
at hanggang sa pananamantala ng mga likas na yaman.
(Taga-ulat) Ang gabi ay napuno ng mala-impyernong apoy
mula sa krudo ng sumabog na tanke ng sasakyan.
(Taga-salaysay) Hangang abiso lang ang magagawa ni transportasyon Sec. Anthony Foxx
na ang mga railcars na ito ay di ligtas gamitin.
Ngunit boluntaryo kung susundin nila ito.
At ang pagkibit-balikat ng mga industriyang ito na sumisira
at lumalabag sa batas ay magpapatuloy hanggat ito ay mapagkaka-kitaan.
Ang JP Morgan nagbayad ng $13 bilyong multa noong nakaraang taon!
Kung meron kang ganyang pera pangbayad ng multa...
at itinago nila ang $19 bilyon, para sa pagbabayad ng multa!
(Taga-ulat) Nagbayad ang JP Morgan ng $410 milyon danyos
sa gobyerno pero hindi sila umamin sa kanyang pagkakamali.
Nakipag-ayos sa halagang $550 milyon, lusot ang Goldman Sachs
at abswelto sa anumang kaso.
Ang UBS ay sumang-ayon magbayad ng $50 milyon.
Ayon sa napag-kasunduan, walang inamin ang UBS na pagkakamali.
Tingin ko ang tao ay gumagawa ng krimen
na nasa poder nilang gawin.
Si Bertolt Brecht yata ang nagsabi "alin ang mas higit na krimen:
magnakaw ng isang banko o magtayo nito?"
nakita natin ang mga iskandalo sa pautang at mga impok
hangang sa pagbagsak ng Wall Street, laging ang mga may-ari ng banko
ang madalas nagkakamal ng yaman mula sa mga tumatangkilik sa kanila.
Ginagawa nila ang lahat sa iligal na paraan
at ganun pa man, sila ay bihirang maparusahan.
(Taga-salaysay) Upang tumatag , ginagamit ng industriya ang politiko
at kahit wala na sila sa poder, kaya nilang palakasin ang ugnayan
ng pulitika at negosyo.
Sa Wall Street, Si Cantor ang magiging pangalawang pinuno
at direktor ng isang banko, at tatangap siya
ng higit sa $3 milyon sa loob ng dalawang taon.
Tawag ko dito "Umiikot na pinto ng Washington-Wall Street"
at ang mga huwad na nagsisi-punta doon.
(Taga-tanghal) 50% ng Senado sa pagitan ng 1998 at 2004
ang naging taga-sulong, 42% naman ng Kamara.
Lalo silang dumami. Ang pagtaas ng sweldo nilang
mga sinubaybayan namin ay 1,452%!
Sa buong kasaysayan, halos di mai-tatago
na ang gobyerno ay nagsisilbi para sa mga mayayaman.
Oo, may mga Idiyalistang politiko na may kagustuhang
baguhin ang mundo, ngunit ang galing nila ay -ningas kugon-
at kinain sila ng sistema, naglilingkod na rin sa interes
ng mga sumuporta sa kanila kung gusto nila umangat sa mundo ng politika.
Sabi nila, "Sulatan niyo mga kongresista niyo."
Sino naman ang ugok na ito na gusto mong sulatan?
Kailangang una siya sa kaalaman at teknolohiya.
Hindi mo na kailangang abisuhan pa siya.
Sigurado akong naka-sakay na kayo ng eroplano.
Hindi mo na kailangang sabihan ang piloto "Tagilid lipad mo!
Paki-ayos, lintek!"
Alam niya dapat trabaho niya; kaya nga siya andiyan!
Puro abogado at negosyante ang laman ng Washington
na walang kakayahang resolbahin ang mga problema.
May humigit kumulang 317 milyong Amerikano,
Noong 2012, 80% ng pera ng PAC
ay nagmula sa 196 na tao.
Kung ang hangad ay kumita, siguradong iyang mga interes na yan
ang uunahin, ang lahat ay magiging pangalawa na lamang.
Nakakalungkot pero totoo.
(Taga-salaysay) Sa loob ng sistemang monetaryo, ang mga konsyumer ay
bahagi lamang ng merkado sa ngalan ng tubo at kita
pinag-mamalaki nila ang mga sikat nilang tatak, kotse
at iba pang estilo para pabanguhin ang sarili.
Isa lang silang "billboard".
Ang mahalaga lamang ay ang pagtaas ng kita taun-taon.
Gumagamit tayo ng kemikal para mas mabilis lumaki ang mga hayop.
Kung mapalaki mo agad ang isang manok, pwede na agad ibenta.
May epekto ba ito sa katawan ng tao?
Hindi sila nag-iisip tungkol doon. Ang kanilang iniisip ay ang pagbebenta ng manok.
Walang anumang bagay sa ganitong sistema
na magpapabuti sa sangkatauhan
dahil ito ay nakabase sa pagkunsumo at kita lamang.
(Taga-salaysay) Ang kayamanan ay napupunta ng lalong mas mabilis sa mga mayayaman
(Taga-salaysay) Usap-usapan ngayon na ang 1% daw na pinakamayaman
ay mas mayaman pa sa lahat ng tao.
Tignan natin ang populasyon ng buong mundo,
at ikumpara sa 100 representante.
Pinaka-mahihirap sa kaliwa at pinaka-mayayaman sa kanan.
At ngayon, ipakita natin kung paano ipinamamahagi ang yaman ng buong mundo
Ang karamihan ay may halos wala, habang ang pinaka-mayamang 1%
ay nakakuha ng 43% ng yaman ng ating mundo.
80% ang nasa pinaka ibaba o mahirap, at yun ay 8 tao sa bawat 10
Ang mayroon 6% lamang sa pagitan ng mga ito.
Ang 300 pinaka-mayayamang tao sa mundo
ay mayroong yaman na tulad ng 3 bilyong pinaka-mahihirap.
Ang dami ng tao na kayang isakay sa isang komersiyal na jet
ay mas mayaman pa sa buong populasyon ng India, Tsina,
US at Brazil pinagsama-sama.
Ang tagumpay ng industriyalisadong mundo ay nakasalalay sa mga kabiguan
at pag-hihirap ng mga papa-angat pa lang na mga bansa.
Ang dahilan kung bakit atrasado sila sa pagunlad ay dahil
santambak ang utang nila sa mayayamang bansa; hindi tayo uunlad
kung hindi dahil sa serbisyo at trabaho na karaniwang
nangyayari sa mga papa-unlad pa lamang na bansa.
Ang gawi ng nasa-kapangyarihan ay hindi magbabago
dahil ito ay nakadepende sa ganitong pamamaraan.
(Taga-ulat) Ang marumi at mapanganib na trabaho na ginagawa ng mga kabataan.
Ang kabataan ang siyang taga-salo ng mahihirap na trabaho sa minahan
kahit 1 braso at 2 paa lang ang naka-kapit sa pader.
Mapanganib para sa kanila.
Sinasabi ng mayayamang gobyerno na tinutulungan nila ang mahihirap na bansa,
ngunit sino ba talaga ang umuunlad dito?
Taon-taon nagbabayad ng $600 bilyon ang mga mahihirap na bansa
sa mga mayayamang bansang pinagka-utangan nila
na matagal ng nabayaran ng paulit-ulit.
Nawawalan din ng kita ang mahihirap na bansa mula sa mga patakaran
na gawa ng mayayamang bansa.
Sa kabuuan, yun ay humigit $2 trilyon kada taon
(Taga-salaysay) Ang sistema ng pera ay matagal nang umiiral,
aminin man o hindi, nagagamit ito'ng pangkontrol sa ugali ng tao
dahil nadidiktahan nito kung anu-ano ang pwede niyang bilhin.
Isang halimbawa nito ay ang sistema ng hustisya sa mga krimen.
Sa tingin ko, iniisip ng mga tao na ang sistemang hustisya natin
ay may pina-panigan dahil makikita naman sa datos
na may malaking kaibahan sa bilang
ng mga itim na kano na naka-piit sa ating mga kulungan.
40 hanggang 50% ng mga
nasa kulungan ay mga itim na kano.
5% ng populasyon natin ay mga itim na kano.
Mahabang diskusyon ito kung anu-ano ang mga dahilan niyan;
andiyan ang rasismo at patakaran ng kapulisan.
Ngunit tingin ko sa bandang huli ito'y babagsak sa usaping klasipikasyon
kung bakit maraming minoridad ang naka-kulong
ay may kinalaman sa kanilang pagiging mahirap.
Ang hustisya natin ngayon ay parang may dalawang pangkat.
Ang mayaman na may magaling na abogado
na alam ang pasikot-sikot ng sistema
ngunit magastos at di abot-kaya ng iba.
Walang nagsasabing ang mayayamang itim na kano
ay karaniwang laman ng bilanguan.
Kahit pa itim ang kulay mo basta't may pera ka ay walang
pinag-kaiba sa puting kano, lusot ka sa pagkaka-kulong.
Hinuhugis ng kapaligiran ang ating pagkatao. Hindi tayo ang gagawa nuon.
Hindi mo kailangang ayusin ang taong may problemang emosyonal.
Maaring problemado sila dahil sa mababang pasahod.
Sinisikap ng mga sikologo na tangapin mo ang sistema,
pero katangahan ang ginagawa nila.
(Taga-salaysay) Maraming kriminal ang nagbabalik krimen
kaya may nagsasabing hindi epektibo ang mga kulungan.
Ngunit sa huli, ang mga kulungan ay matagumpay
bilang isang kontrol ng lipunan para bantayan
ang politika at sistema ng ekonomiya.
Kung kukuha ka ng mga eksperto sa pangku-kulong
ng mga tao para ayusin ang problema ng lipunan,
hindi ito magdudulot ng magandang solusyon.
Pero tingin ko ang huhusay nila magkulong ng mga tao
kaya nga ang pagbibilanggo ay naging isang
malaking tagumpay para sa mga namumuno sa bansang ito.
(Taga-salaysay) Ayon sa World Health Organization,
kung gaano kalawak ang agwat ng mahirap at mayaman ng isang sosyedad
ay ganun din ang karahasan, pag-patay at digmaan.
At US ang pinakamataas na bilang ng pagpatay sa lahat ng maunlad na bansa.
Ang USA ay madalas manguna sa maraming bagay
at tingin ko ay nangunguna rin tayo sa
kung gaano karaming tao ang ating ikinukulong.
Ang US ay 5% ng kabuuang populasyon sa mundo
ngunit galing sa US ang 25% bilanggo sa buong mundo.
Ang Tsina ay 4 na beses mas matao kesa sa Amerika
ngunit kalahati lang ng sa US ang bilango nito.
Ang US ay mas marami pang bilanggo kumpara sa ginawa ng USSR
noong panahon ng "pag-purga" at "pag-kolekta" ng mga kaaway
bandang 1930's at yung tinatawag na "Gulag" ng USSR.
Ang mga Bunga ng Kahirapan
(Taga-salysay) Ang kahirapan ay mahirap takasan lalo ng mga kapus-palad.
Napag-aralang ang kakulangan ay nakakabawas ng kakayahan ng pag-iisip
at kapasidad at kakayahan magbigay ng kalaaman.
Sa mga bata, apektado ang pag pag-unlad ng utak at memorya.
Mas mapanganib pang magdulot ng sakit sa isip ang kahirapan
kaysa sa malantad sa digmaan.
(Taga-salaysay) Ang kakapusan sa pananalapi
ay pumipigil din sa mga tao na bumili ng malusog na pagkain
dahil ang naprosesong pagkain na hitik sa asukal at sodyo o vetsin
ay higit na mas mura kaysa sa sariwa at masustansyang pagkain.
Walang mga Tindahan
Sa nagsidaang taon, naka-babahala ang bagong pangyayari.
Kumaunti ang nagnenegosyo ng mga maliliit na tindahan
na madalas nakikita sa mga mahihirap na komunidad
at ito ay isang sadyang desisyong pang negosyo.
Problema sa Kalusugan
(Taga-salaysay) Ang bigat ng kahirapan ay nakaugnay din sa problemang kalusugan
tulad ng mataas na presyon at kolesterol,
pagtaas ng katabaan at dyabetes.
Ayon sa istatistika, mas madali silang mahikayat manigarilyo.
Bukod pa rito, ang pobre ay madalas napipilitang
tumira sa mga lugar na may mababang kalidad ng hangin.
Malayo sa sinasabing problema lang ito ng mga mahihirap,
ang buong sosyo-ekonomikong antas ay magdurusa
kapag ang hangin, pagkain at tubig ay nalason ng petrolyo
at ng radiyasyon sa mga sakunang nukliyar.
(Taga-ulat) Dahil sa aksidenteng nukliyar sa planta ng Fukushima
ang buong lugar ay isa na ngayong radyo-aktibong tambakan
at di rin alam ng mga nakatira duon kung makaka-balik pa sila.
Kamatayan mula sa Polusyon.
[Propesor Mark Jacobson, Enhinyero] Ang ating mga pasilidad para sa enerhiya ay nagdudulot ng 2.5 hangang 4 milyon
kamatayan kada taon sa buong mundo dulot ng mga sakit sa baga,
mga sakit sa puso at komplikasyon sa hika.
Nasa bayan kami ng Beijing at ang antas ng polusyon dito
ay muling lumagpas sa mga dating naitala.
Ang antas ay 25 beses mas mataas sa basehan ng World Health Organization.
...kasama ang 50 hangang 100 libong patay kada taon sa Estados Unidos
at 16,000 sa California palang.
"Hinayaan nating mabuhay tayo, at maniwala,
sa isang-pares na kasinungalingan ng ekonomiya:
na lahat ng bagay ay may katumbas na halaga ayon sa merkado,
at ang gawaing-ekonomiya ng ating komunidad
ay pwedeng ipagkatiwala sa mga korporasyon. ~ Wendell Berry"
Ang ating sistemang ekonomiya ngayon ang sumisira sa ating planeta
dahil naka-base ito sa likas na yaman na may hangangan.
Nakikita na natin ngayon ang mga patunay tungkol diyan.
Ang mga pasilidad para sa enerhiya, na matagal nang nasa kalakaran,
ay nagdulot ng napakaraming pampa-kulob na gas at partikulo
na siyang nagdudulot ng pag-init ng klima ng ating mundo.
Ang klima ng ating mundo ay umiinit ng mas mabilis kumpara sa nagdaan
na panahon ng pagka-tunaw ng huling tag-yelo.
Anu ang magiging kabayaran nito?
Kung pagsasamahin natin ang gastos ng giyera
gastos sa polusyon at sa pagkasira ng kapaligiran
kada galon ng gasolina ay dapat nasa 15 hangang 20 dolyar kung tutuusin.
Ngayon, tayong mga mamamayan ang pumapasan nito
buwis natin ang gamit sa paglilinis ng mga kalat ng polusyon
buwis natin ang gamit sa pandaigdigang operasyong militar
upang masiguro ang mga likas na yaman
na mga pribadong kumpanya naman ang nakikinabang
at tapos ibebenta nila sa atin 3, 4 o 5 dolyar kada galon
kaya paulit-ulit lang ang sistema.
Epekto sa Daigdig
Tandaan, pag mataas ang lebel ng CO2:
Ang CO2 ay nakakalusaw... ng tubig at gagawin niya itong asido Karboniko.
na siyang dahilan ng pag-asido ng mga karagatan.
Sinisira nito ang mga lumpon ng koral sa dagat.
Dapat isipin natin na may limitasyon ang mundo natin sa bilis niya sa
pag-hilom ng pinsala sa kanya at di maikaka-ila na
may mga hayop na tayong na-lipol sa buong mundo.
May mga nahukay tayong labi at katunayan iyan sa pagbabago ng mundo.
May limitasyon kung gaano karami ang pwedeng tustusan ng mundo.
Isa pa, kung dumadami ang bilang ng sunog sa mga kagubatan at sa paligid
ay tataas din ang polusyon at temperatura ng hangin natin.
Gusto ko isipin na balang araw pwede tayo mamuhay sa ibat-ibang planeta
pero bago iyon, dapat alagaan muna natin ang mundo natin.
Pag-taas ng Karagatan
Marami pang epekto ang pag-init ng daigdig.
Ang pag-taas ng karagatan ay isang seryosong usapin, halimbawa:
sa ngayon may 65 - 70 metro taas ng tubig ang naka-kulong sa yelo
nakakalat sa Antartiko, meron din sa mga niyebe ng Greenland
at sa dagat ng Artiko at iba pang bahagi ng mundo.
Kung iinit ang mundo na sukat ika-tunaw ng lahat ng yelo na ito
ay tiyak na tataas ang tubig dagat ng 65 hangang 70 metro
at ilulubog nito ang 7% ng kalupaan at hindi lang iyon,
...lahat ng dalampasigan kung saan maraming mga nakatirang tao,
isa itong napakalaking kalamidad.
Talagang ang pag-hilom muli ng ating mundo
ay may limitasyon. Kung aabusuhin ito,
anupa't baka mawalan tayo ng kontrol sa pag-init ng daigdig
at matulad ang Mundo natin sa planetang Venus?
Delubyo ng Bagyo
Mapapansin natin ang pagdalas ng mga bagyo, paglakas ng mga unos,
at mas matinding pagsama ng panahon dulot ng pag-init ng mundo.
May mga problemang bahagi nito at sila ay naka-ugnay lahat
sa mga singaw at usok ng pag-gamit ng langis, petrolyo at karbon
na nangyari simula pa nuong panahon ng rebolusyong industriyal
bandang gitna hangang dulo ng 1700's.
May hanganan ang lahat, gaya ng sa loob ng isang sasakyang pang-kalawakan.
Duon siyempre mas alam namin ang limitasyon ng paligid namin
kumpara sa Mundo, komplikado kasi ang malawak na Mundo natin
kung ihahambing sa sistema ng isang sasakyan pang-kalawakan.
Pero may sukat, may hanganan ang Mundo
at pasan-pasan nito ang maraming buhay sa loob ng ilang bilyong taon.
Sana lang, patuloy tayong alagaan nito pero
huwag natin abusuhin ang Mundo at baka hindi na ito mag-hilom pa.
Ang mundo ba'y isang kulungang pambaliw sa kalawakan? ~ Albert Einstein
(Taga-salaysay) Pwedeng ang giyerang gawa natin ang tatapos sa atin
kagaya ng ginawa natin sa kapaligiran.
(Tinig sa megaphone) Nais naming ipa-batid sa America!
Sa bawat pag-atake ng drones ninyo, marami pang masusuklam sa inyo!
Ang pag-atake ng drones ay nag-uudyok na dumami pa ang mga terorista.
(Taga-salaysay) Ang brutal na ugaling kompetisyon natin ay hindi natural
bagkus ay resulta ng kakulangan, kaya nag-aagawan tayong lahat
upang makuha natin ang mga kailangan natin para mabuhay.
Totoo naman na minsan ang kakulangan ay natural na nangyayari,
sinasadya rin ito ng mga industriya at gobyerno para kumita
at para sa interes ng bansa.
Hanggat ang mga bansa ay baon sa kakulangan
patuloy tayong magkakaroon ng pagtatalo.
Krimen, pagpatay
at iba pang karahasan
hanggang sa pakiki-digma
na pinaka-sukdulan ng kahangalan ng tao.
-Bombahin ang mga lintek na yan!
Ang mga ugaling ito ay dapat nating iwaksi kung nais nating mabuhay.
- Hulugan mo na sila ng bomba! - Talagang dadami dahil diyan ang al-Qaeda
Siguradong paikot-ikot ang karahasan dito.
(Taga-salaysay) Gamit ang teknolohiyang magbibigay ginhawa satin
dapat ibahin na natin ang ating palakad.
O ang siklo ng pag-angat, pag-lubog sa krisis
at giyera ay magpapatuloy.
-(pang-asar) Oh, hindi! kapayapaan sa ating panahon. Aye yai yai.
"Kung hindi natin tatapusin ang digmaan, ito ang tatapos sa atin." ~H. G. Wells, 1936
Walang tao, -Lalo nat- mga taga Estados Unidos
ang sumasabak sa giyera para maghasik ng kalayaan o demokrasya.
Ang tanging praktikal na insentibo sa digmaan
ay magkamal ng kayamanan
Sa kaso ng Estados Unidos, langis at petrolyo ang paborito nila
(o di kaya) dahil sumusuporta lang sila sa kaalyado
para mapanatili ang sustento sa langis.
(Taga-salaysay) Smedley Butler, isang US Marine Corps General Major
siya ang pinaka-maraming parangal na marine at sa kanyang pagpanaw
sinabi niyang mabuti noong isinulat niya:
"33 taon at apat na buwan ako sa aktibong serbisyo militar
at sa panahong iyon, ginugol ko ang aking oras
bilang isang de-kalibreng utusan ng mga negosyante,
para sa Wall Street at sa mga banko.
Samakatuwid, ako'y bahagi ng pang-gagantso,
isang tau-tauhan para sa kapitalismo.
Pinayapa ko ang Mexico para sa interes ng Amerika sa langis.
Ginawa kong disente ang Haiti at Cuba
para kumabig ng pera ang mga bataan ng "National City Bank."
Naki-wasak ako sa kalahating dosenang mga republikano ng Sentral Amerika.
para makinabang ang Wall Street.
Tumulong din ako suyurin ang Nicaragua
para maitayo ang banko ng Brown Brothers.
Nagbukas daan ako sa Dominican Republic para sa interes ng Amerika sa asukal.
Tinulungan ko ang mga Amerikanong kumpanya ng prutas na maka-pasok sa Honduras.
Sa China, siniguro ko na hindi namomolestiya ang Standard Oil.
Kung isipin ko nga, baka si Al Capone pa ang mapayuhan ko.
3 distrito lang ang hawak ng sindikato niya.
Ako 3 kontinente ang aking saklaw.
Ang giyera ay isang sindikato. Mula pa noon.
Kaunti ang nakikinabang at maraming nagdurusa. Pero pwede natin itong pigilan.
Hindi ang kasunduang pagdis-arma ang tatapos dito.
Mawawakasan lang ito kung mawawala ang usaping pera sa giyera."
Ang mga unibersidad ngayon ay mas mahuhusay na kaysa dati.
mahuhusay ang mga Microscope at mga pasilidad... Mas tumitindi naman ang mga bomba.
Tumitindi ang giyera. Tumitindi ang patayan.
Hindi mo kailangang pumatay ng tao o bombahin ang mga lungsod.
Mayroong mali sa ating kultura; napaka mali!
(Abby) Kaya hindi tayo tatagal sa ganitong sistema.
Sa tingin ko panahon na upang baguhin ang takbo ng mga bagay at malaman
kung paano tayo mabubuhay, hindi lang para sa sarili
kundi para sa buong mundo dahil nauubos na ang panahon.
(Taga-salysay) Sisihin man natin ang tao o mga korporasyon
hindi nito malulunasan ang puno't dulo ng mga problema.
Ang sosyo-ekonomikong struktura natin ay pinilit tayong lumaban
para sa sariling pangangailangan,
na nag-resulta sa agawan at kompetisyon.
Ang paghahanap ng solusyon sa ating mga higanteng problema
ay maghahatid lamang ng pansamantalang lunas
at tuloy, napapa-tagal pa nito ang isang lipas na sistema.
(Taga-salaysay) Sa ating susunod na yugto, tatalakayin natin ang ibang mga pananaw
sa larangan ng "automation", siyensiya
at ng malinis na enerhiya.
Ang The Venus Project ay magha-hain ng makabagong disenyo para sa sosyedad.
At ang pangunahing layunin nito ay ang kapakanan ng mga tao
upang magkaroon tayo ng mataas na antas ng pamumuhay
habang pinoprotektahan natin ang ating kapaligiran.
Ipapaliwanag at ilalarawan namin ang aming mga panukala:
buong sistemang pang syudad,
mga kanal na magdadala ng tubig kung saan mas kailangan
gaya ng malalalim at malalawak na disyerto,
mga lungsod sa dagat upang magbalik buhay tayo sa karagatan,
at mga kapana-panabik na disenyo para sa pandaigdigang pagbabago.
itutuloy...
Pagsasalin: Linguistic Team International http://forum.linguisticteam.org